Wat zijn zorgvormen?
Iedereen voelt zich wel eens minder goed in zijn vel. Soms helpt zelfzorg of praten met iemand uit je omgeving. Maar soms is extra professionele ondersteuning nodig.
In Vlaanderen bestaat een breed aanbod aan hulp voor mensen met psychische klachten of problemen. Denk aan hulplijnen die je anoniem kan contacteren, zelfhulpgroepen en herstelacademies, maar ook psychologen, centra voor geestelijke gezondheidszorg en andere vormen van ondersteuning. Dat aanbod is uitgebreid, maar kan daardoor ook overweldigend zijn. Waar begin je als je hulp zoekt?
Te Gek!? helpt je graag om het overzicht te bewaren. Op deze pagina geven we een beknopt overzicht van de verschillende zorgvormen in Vlaanderen. De indeling dient vooral als houvast: in de praktijk lopen de verschillende vormen van hulp vaak in elkaar over, en kan het aanbod verschillen naargelang de regio.
Zelfzorg en nabijheidszorg
Zelfzorg en nabijheidszorg gaat over wat jij en/of je omgeving zelf kunnen doen wanneer je nood hebt aan een luisterend oor of ondersteuning bij psychische klachten. Dit kan zonder professionele hulp, maar ook aanvullend daarop.
Zelfzorg betekent voor iedereen iets anders. Wat werkt, hangt af van wie je bent en van de situatie waarin je je bevindt. Het gaat erom om op een manier die bij jou past zorg te dragen voor je geestelijke gezondheid, als je je goed voelt, lichte klachten ervaart of met zwaardere problemen kampt.
Ook je directe omgeving speelt een belangrijke rol. Familie, vrienden en collega’s kunnen een grote steun zijn. Maar ook initiatieven in je buurt kunnen bijdragen aan je geestelijke gezondheid.
Daarnaast zijn er nog andere laagdrempelige vormen van zelfzorg en nabijheidszorg. Goed om te weten: Deze vormen van ondersteuning zijn laagdrempelig en kunnen een eerste stap zijn, of een waardevolle aanvulling op professionele hulp.
In een zelfhulpgroep ontmoet je mensen met gelijkaardige ervaringen (lotgenoten). Dat zorgt voor herkenning en begrip, en biedt de kans om ervaringen en praktische tips uit te wisselen.
Via telefoon, chat of mail kan je anoniem praten met iemand die naar je luistert zonder oordeel. Hulplijnen zijn er voor verschillende doelgroepen en thema’s. Indien nodig verwijzen ze je door naar specifiekere hulp. Te Gek!? biedt een overzicht van hulplijnen voor kinderen en jongeren en hulplijnen voor volwassenen.
Via apps, websites of online programma’s kan je zelfstandig aan de slag met je psychische klachten of problemen. Je werkt op je eigen tempo, vaak gratis en anoniem. Deze trajecten stellen je in staat om op je eigen tempo te werken aan herstel.
Ook op school, op het werk of in je buurt kan je terecht voor ondersteuning bij psychische klachten of problemen. Denk aan het CLB, een vertrouwenspersoon op het werk of lokale ontmoetingsplaatsen en praatgroepen. Deze hulp is vaak laagdrempelig en dichtbij.
Bekijk zeker ook de Te Gek!?-reportage over het CLB.
Bij buddywerking word je gekoppeld aan een vrijwilliger (een ‘buddy’). Jullie spreken regelmatig af om samen iets te doen, zoals wandelen, naar de film gaan of een koffie drinken. Het gaat om sociaal contact en opnieuw verbinding maken, en dus niet om professionele hulp.
Bekijk zeker de Te Gek!?-reportage over Buddywerking.
In een OverKop-huis kunnen jongeren tot 25 jaar vrij binnenlopen. Het is een veilige plek om anderen te ontmoeten, activiteiten te doen en een luisterend oor te vinden. Indien nodig kan je er ook professionele hulp krijgen.
Bekijk zeker de Te Gek!?-reportage over OverKop.
In een HerstelAcademie kan je korte cursussen volgen rond geestelijke gezondheid en herstel. De cursussen zijn kort van duur. Je leert samen met anderen, op een laagdrempelige manier. Het aanbod is er voor iedereen: mensen die zelf hulp zoeken, maar ook voor naasten en (toekomstige) hulpverleners. Je kan een cursus volgen voor, tijdens of na hulpverlening.
Bekijk zeker de Te Gek!?-reportage over HerstelAcademie.
Goed om te weten: Deze vormen van ondersteuning zijn laagdrempelig en kunnen een eerste stap zijn, of een waardevolle aanvulling op professionele hulp.
Maar soms zijn zelfzorg en nabijheidszorg niet genoeg en is er ook professionele hulp nodig. Professionele hulp wordt vaak opgedeeld in twee categorieën, ambulante en residentiële zorg. Vaak is het niet makkelijk om de stap naar professionele hulp te zetten, maar het is wel heel belangrijk om snel te kunnen inspelen op de vroege signalen. Zo kan je vermijden dat problemen erger worden.
Ambulante zorg
Ambulante zorg betekent dat je professionele hulp krijgt zonder dat je wordt opgenomen. Je gaat op regelmatige basis langs bij een hulpverlener, maar blijft in je eigen omgeving wonen en kan je dagelijks leven verderzetten.
Deze vorm van hulp kan een eerste stap zijn wanneer je merkt dat je je niet goed in je vel voelt. Ook wanneer klachten blijven aanhouden, zwaarder worden of meer gespecialiseerde ondersteuning nodig is, kan ambulante zorg aangewezen zijn.
Je kan bij ambulante zorg terecht op eigen initiatief, zonder doorverwijzing, maar soms is wel een doorverwijzing nodig door een andere hulpverlener zoals je huisarts, psychiater …
De stap naar professionele hulp zetten is niet altijd eenvoudig, maar wel belangrijk. Door tijdig ondersteuning te zoeken, kan je vaak voorkomen dat de psychische klachten of problemen verder toenemen.
Goed om weten: Je hoeft dit niet alleen uit te zoeken. Je huisarts of een hulpverlener kan je helpen om de juiste zorg te vinden die bij jouw situatie past.
Voorbeelden van ambulante zorg zijn:
Vermoed je dat je met een psychisch probleem kampt? Neem dan liefst eerst contact op met je huisarts. Hij of zij kent jou immers het beste en heeft een goed zicht op jouw achtergrond en voorgeschiedenis. Als je huisarts je doorverwijst, krijgt hij of zij later ook informatie over je behandeling. Dat voorkomt dat die informatie versnipperd geraakt. Je huisarts kan samen met jou de klachten bekijken, zelf een behandelingsvoorstel doen of je doorverwijzen naar een geschikte hulpverlener of instelling.
Een aantal huisartsengroepspraktijken en wijkgezondheidscentra (WGC) beschikt ook over een psycholoog waarbij je terechtkan voor (een eerste) psychologische begeleiding.
Je kan ook zelf een afspraak maken bij een psycholoog, psychiater of andere therapeut. Dat kan vaak sneller dan via grotere organisaties. Je wordt meestal individueel/een-op-een begeleid maar soms ook in groep. Een goede klik met je hulpverlener is belangrijk. Voelt het niet goed, dan kan je dit altijd met hem/haar bespreken of kiezen voor een andere hulpverlener.
In een Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg (CGG) werkt een team van verschillende hulpverleners samen, zoals psychologen, psychiaters en maatschappelijk werkers. Deze specialisten zoeken samen met jou welke aanpak het beste antwoord kan bieden op je hulpvraag. Je kan er terecht voor begeleiding op afspraak, meestal na doorverwijzing (bijvoorbeeld via je huisarts). De begeleiding gebeurt individueel of via groepssessies. CGG’s zijn er vooral voor mensen met meer complexe of ernstige psychische problemen.
Bekijk zeker de Te Gek!?-reportage over het CGG voor jongeren.
Mobiele teams bieden hulp bij jou thuis. Ze ondersteunen mensen met acute of langdurige psychische problemen en kunnen ook ingeschakeld worden bij crisissituaties. Zo krijg je hulp in je eigen vertrouwde omgeving.
In een psychiatrisch dagcentrum, dat meestal bij een PAAZ of een psychiatrisch ziekenhuis hoort, volg je een intensieve behandeling overdag, maar ga je ’s avonds en in het weekend naar huis. Zo kan je je behandeling combineren met je dagelijks leven. Je wordt er begeleid door een team van verschillende zorgverleners, zoals psychiaters, psychologen, (psychiatrisch) verpleegkundigen aangevuld met bijvoorbeeld ergotherapeuten, bewegingstherapeuten, creatieve therapeuten, maatschappelijk werkers …
Voor problemen met alcohol, drugs of andere verslavingen bestaan er gespecialiseerde organisaties. Zij bieden begeleiding op maat. Deze behandelcentra voor verslavingszorg hebben vaak een ambulant luik en een residentieel luik, maar verlenen ook crisiszorg.
Bij een CAW kan je terecht met allerlei moeilijkheden in je persoonlijke leven, zoals stress, relatieproblemen, eenzaamheid of financiële zorgen. Ook daders en slachtoffers van een misdrijf kunnen hier begeleiding krijgen. Het CAW heeft ook vluchthuizen voor familiaal geweld. Een CAW-team bestaat doorgaans uit maatschappelijk werkers en (relatie)therapeuten. De hulp is gratis. Enkel wanneer je opvang nodig hebt, betaal je een dagprijs
Ben je jonger dan 25? Dan kan je ook terecht bij het JAC (Jongeren Advies Centrum). Je kan hen bereiken door te mailen, te bellen, te chatten, of door gewoon eens langs te gaan.
Bekijk zeker de Te Gek!?-reportage over het JAC.
Een psychosociaal revalidatiecentrum ondersteunt mensen met psychische problemen in hun herstel en in het geleidelijk aan opnieuw opnemen van het dagelijks leven, zoals het hernemen van je werk, terug naar school gaan, je hobby opnieuw kunnen uitvoeren. Je werkt er aan vaardigheden zoals omgaan met stress, sociale contacten en zelfvertrouwen, vaak via groepsactiviteiten en begeleiding op maat.
Een psychosociaal arbeidscentrum helpt je om (opnieuw) stappen te zetten richting werk of een zinvolle dagbesteding. Je kan er in een aangepast tempo en met begeleiding werkervaring opdoen en je talenten ontdekken.
Op een zorgboerderij kan je in een rustige, groene omgeving deelnemen aan dagelijkse activiteiten zoals dieren verzorgen of (moes)tuinieren. Dit biedt structuur, zinvolle dagbesteding en een moment van rust. Een zorgboerderij kan ondersteunend zijn voor je geestelijke gezondheid, vaak als aanvulling op andere vormen van hulp.
Bij een ombudspersoon kan je terecht wanneer je vragen of klachten hebt over je behandeling. Zij luisteren naar je verhaal en zoeken mee naar een oplossing. Meer informatie vind je op de website van OOGG (Onafhankelijke Ombudspersonen Geestelijke Gezondheidszorg).
Residentiële zorg
Wanneer ambulante zorg onvoldoende is, je nood hebt aan meer intensieve of gespecialiseerde zorg of het (tijdelijk) niet lukt om thuis te blijven wonen, kan residentiële zorg opgestart worden.
Bij residentiële zorg word je opgenomen in een voorziening. Je verblijft daar tijdelijk en krijgt er professionele begeleiding en behandeling, afgestemd op jouw noden.
Hoewel een opname een grote stap kan zijn, biedt het ook de kans om tot rust te komen en in een veilige omgeving intensiever aan je herstel te werken. Samen met hulpverleners wordt er gekeken hoe je opnieuw sterker verder kan, met als doel om nadien terug te keren naar je eigen omgeving.
Er zijn verschillende soorten residentiële zorg:
Een psychiatrisch ziekenhuis biedt intensieve zorg voor mensen met ernstige psychische problemen. Je verblijft er tijdelijk dag en nacht en krijgt er begeleiding en behandeling op maat. Sommige ziekenhuizen hebben ook een specifiek aanbod voor kinderen en jongeren. Je kan er terecht via doorverwijzing, bijvoorbeeld via je huisarts of andere hulpverlener.
Bekijk zeker de Te Gek!?-reportage over een kinderpsychiatrisch ziekenhuis!
Een PAAZ is een psychiatrische afdeling binnen een algemeen ziekenhuis. Je verblijft er meestal tijdelijk, vaak na een crisissituatie of via spoed. Je verblijft er dus dag en nacht. Naast opname bieden sommige afdelingen ook dagbehandeling aan. De zorg richt zich vooral op volwassenen en ouderen, maar soms ook op jongeren.
Initiatieven beschut wonen (IBW) ondersteunt volwassenen die na een opname opnieuw zelfstandig willen wonen, maar daarbij nog begeleiding nodig hebben. Je woont in een eigen woonst of in een kleinschalige voorziening, met ondersteuning op maat in het dagelijks leven
Een psychiatrisch verzorgingstehuis (PVT) biedt verblijf voor mensen met ernstige en langdurige psychische problemen die blijvende ondersteuning nodig hebben. Er is aandacht voor een zo stabiel en comfortabel mogelijk dagelijks leven, met begeleiding en toezicht waar nodig.
Voor problemen met alcohol, drugs of andere verslavingen bestaan er gespecialiseerde organisaties. Zij bieden begeleiding op maat. Deze behandelcentra voor verslavingszorg hebben vaak een ambulant luik en een residentieel luik, maar verlenen ook crisiszorg.
Een forensisch psychiatrisch centrum is een gespecialiseerde voorziening voor mensen met een psychisch probleem die een strafbaar feit hebben gepleegd. Zij krijgen er intensieve zorg en begeleiding in een beveiligde omgeving, met als doel herstel en een veilige terugkeer naar de samenleving.
Blijf luisteren naar jezelf en praat. Krop het niet op.
De verbindende rol van de netwerken geestelijke gezondheid(szorg)
De netwerken geestelijke gezondheid(szorg) in België verbinden zorgverleners, zorggebruikers, organisaties en diensten om samenwerking te versterken. Het netwerk bestaat uit een mix van partners die in contact met elkaar zorgen voor een betere afstemming en organisatie van zorg rond de psychische noden van kinderen, jongeren en volwassenen. Binnen deze netwerken wordt samengewerkt aan toegankelijke, afgestemde en continue zorg, in functie van de noden en context van mensen. Zo dragen ze bij aan een meer mensgerichte, toegankelijke, geïntegreerde en efficiënte geestelijke gezondheid(szorg).