Wat zijn zorgvormen?
Iedereen voelt zich wel eens minder goed in zijn vel. Soms helpt zelfzorg of praten met iemand uit je omgeving. Maar soms is extra professionele ondersteuning nodig.
Waar kan je terecht als het (even) niet meer lukt?
Psychische hulp bestaat vandaag in veel verschillende vormen. Toch weten veel mensen niet waar ze moeten beginnen wanneer het psychisch moeilijk gaat. Gelukkig hoef je dat ook niet alleen uit te zoeken. Onderstaand overzicht helpt je op weg.
Waar kan ik starten als ik hulp zoek?
Je huisarts of wijkgezondheidscentrum (WGC) is vaak een goed startpunt als je psychische klachten of problemen ervaart. Ze bieden begeleiding en kunnen indien nodig naar meer gespecialiseerde hulpverleners doorverwijzen.
Dringend hulp nodig?
In een crisissituatie kan je terecht bij de huisarts (van wacht) of de spoeddienst. In sommige regio’s is er ook een eenheid voor psychiatrische spoedinterventie (EPSI of UPSIE). Dit zijn psychiatrische spoeddiensten.
Is er direct gevaar?
- Bel de noodcentrale 112 en breng jezelf en anderen in veiligheid.
- Is er een dreigend misdrijf, maar zijn er nog geen gewonden: bel de politie via 101.
Zorg begint vaak dichtbij
⇒ Stap 0 in het getrapt zorgmodel
Geestelijke gezondheid draait niet alleen om therapie of medicatie. Ook kleine dingen kunnen je draagkracht versterken of een waardevolle aanvulling zijn op professionele hulp.
Wat kan ondersteunen?
- voldoende rust nemen
- bewegen
- praten met iemand die je vertrouwt
- structuur behouden of installeren
- tijd maken voor wat energie geeft
Ook je directe omgeving, zoals familie, vrienden en collega’s, kan een grote steun zijn.
Daarnaast bestaan er heel wat laagdrempelige initiatieven:
Via telefoon, chat of mail kan je gratis en anoniem praten met iemand die naar je luistert zonder oordeel. Dit verloopt vaak telefonisch, via chat of e-mail. Hulplijnen zijn er voor verschillende doelgroepen en thema’s. Indien nodig verwijzen ze je door naar specifiekere hulp. Als naaste kan je ook terecht bij deze hulplijnen. Te Gek!? biedt een overzicht van de hulplijnen aan op www.tegek.be/hulplijnen
Online bestaan er heel wat tools zoals apps, websites en programma’s waarmee je zelf aan de slag kan met je psychische klachten of problemen aan je eigen tempo. Vaak zijn deze tools gratis en anoniem, en bieden ze ondersteuning rond tal van thema’s zoals depressie, angst en middelengebruik. Er bestaat een aanbod voor kinderen, jongeren en volwassenen. Voor sommige thema’s kan je online begeleiding krijgen door een hulpverlener.
In zelfhulpgroepen en lotgenotencontact komen personen samen die zich in een gelijkaardige situatie bevinden. Dit biedt steun, begrip en de kans om ervaringen en praktische tips uit te wisselen. Er zijn groepen voor mensen met psychische klachten, voor naasten en voor beiden. Een overzicht vind je hier.
Bij buddywerking word je gekoppeld aan een vrijwilliger (een ‘buddy’). Jullie spreken regelmatig af om samen iets te doen, zoals wandelen, naar de film gaan of een koffie drinken. Het gaat om sociaal contact en opnieuw verbinding maken, en dus niet om professionele hulp.
HerstelAcademie biedt korte cursussen aan over welbevinden en psychisch herstel. De cursussen worden gegeven door zowel trainers met persoonlijke ervaring als trainers met professionele kennis. Ook voor naasten zijn er cursussen. Meer info via www.herstelacademie.be
Op een zorgboerderij kunnen mensen met een zorgvraag overdag bezig zijn met dieren, planten of andere activiteiten, vaak als aanvulling op andere vormen van hulp. Dit biedt structuur, zinvolle dagbesteding, sociale contacten en momenten van rust. Afhankelijk van de zorgboerderij kan je er rechtstreeks terecht of is een doorverwijzing nodig.
Goed om te weten: Deze vormen van ondersteuning zijn laagdrempelig en kunnen een eerste stap zijn, of een waardevolle aanvulling op professionele hulp.
Maar soms is dit onvoldoende en is er ook meer gespecialiseerde professionele hulp nodig. Vaak is het niet makkelijk om de stap naar professionele hulp te zetten, maar het is wel heel belangrijk om snel te kunnen inspelen op de vroege signalen. Zo kan je vermijden dat problemen erger worden.
Praten met een professional
⇒ Stap 1 in het getrapt zorgmodel
Als je je niet goed in je vel voelt, kan je beroep doen op een professionele hulpverlener. Bij de hulpverleners en organisaties hieronder kan je terecht zonder doorverwijzing. Ze kijken breed naar de situatie, klachten en problemen. Ze kunnen zelf hulp bieden, een voorstel doen voor behandeling of doorverwijzen naar een andere hulpverlener als dat nodig is.
Een huisarts of wijkgezondheidscentrum (WGC) kan samen met jou je klachten bekijken, een behandelingsvoorstel doen of indien nodig doorverwijzen naar meer gespecialiseerde hulpverleners.
Een aantal huisartsenpraktijken en wijkgezondheidscentra beschikken ook over een psycholoog waarbij je terechtkan.
Een eerstelijnspsycholoog of -orthopedagoog biedt psychologische ondersteuning voor milde tot matige psychische klachten en zet in op veerkrachtondersteuning. Dit gebeurt in een beperkt aantal sessies. Deze sessies zijn aan een verminderd tarief en gebeuren via individuele of groepssessies. Meer info via www.spreekerover.be
Een (klinisch) psycholoog of orthopedagoog biedt psychologische begeleiding en/of therapie. Een (klinisch) psycholoog is opgeleid om psychische problemen te onderzoeken en te behandelen (zonder medicatie), maar niet alle psychologen hebben een bijkomende opleiding psychotherapie gevolgd. Je kan hier zonder doorverwijzing terecht.
Een psychotherapeut is een hulpverlener die een bijkomende opleiding psychotherapie heeft gevolgd. Hij/zij biedt psychotherapie aan volgens een specifieke therapeutische stroming (o.a. gedragstherapie, psychoanalyse …). Een psychotherapeut kan geen medicatie voorschrijven, medische diagnoses stellen of ziekteattesten opstellen. Je kan hier zonder doorverwijzing terecht.
Het CAW geeft gratis psychosociale ondersteuning bij persoonlijke, relationele of financiële problemen. Meer info via www.caw.be
Voor kinderen en jongeren zijn er, naast de huisarts, het wijkgezondheidscentrum (WGC), een (eerstelijns)psycholoog of -orthopedagoog en een psychotherapeut ook:
Het CLB biedt anoniem informatie en begeleiding. Kinderen en jongeren kunnen er terecht met vragen over leren en studeren, hun schoolkeuze, gezondheid en hoe ze zich voelen.
Het JAC geeft jongeren tot 25 jaar psychosociale ondersteuning bij vragen over school en studies, geestelijke gezondheid, problemen thuis, relaties en seksualiteit, geweld, zelfverwonding, wonen … Meer info via www.jac.be
OverKop-huizen helpen jongeren tot 25 jaar door het aanbieden van een veilige plek, activiteiten, een luisterend oor of professionele therapeutische hulp. Meer info via www.overkop.be
TEJO helpt jongeren tussen 10 en 20 jaar met onmiddellijke therapeutische begeleiding, in maximaal 10 sessies. Meer info via www.tejo.be
Wanneer meer gespecialiseerde hulp nodig is
⇒ Stap 2 en 3 in het getrapt zorgmodel
Soms volstaat een kort begeleidingstraject, maar je kan ook nood hebben aan meer gespecialiseerde of langere ondersteuning. In de ambulante geestelijke gezondheidszorg krijg je professionele hulp dicht bij of aan huis, en zonder opname. Een doorverwijzing van je huisarts of een andere hulpverlener is soms nodig.
Voor meer gespecialiseerde ambulante zorg kan je terecht bij:
Een (klinisch) psycholoog of orthopedagoog biedt psychologische begeleiding en/of therapie. Een (klinisch) psycholoog is opgeleid om psychische problemen te onderzoeken en te behandelen (zonder medicatie), maar niet alle psychologen hebben een bijkomende opleiding psychotherapie gevolgd. Je kan hier zonder doorverwijzing terecht.
Een psychiater is een arts gespecialiseerd in geestelijke gezondheid. Een psychiater kan medicatie voorschrijven, diagnoses stellen en ziekteattesten uitreiken. Je hebt bij voorkeur een doorverwijzing nodig om bij een psychiater terecht te kunnen.
Een psychotherapeut is een hulpverlener die een bijkomende opleiding psychotherapie heeft gevolgd. Hij/zij biedt psychotherapie aan volgens een specifieke therapeutische stroming (o.a. gedragstherapie, psychoanalyse …). Een psychotherapeut kan geen medicatie voorschrijven, medische diagnoses stellen of ziekteattesten opstellen. Je kan hier zonder doorverwijzing terecht.
Een centrum geestelijke gezondheidszorg (CGG) biedt gespecialiseerde ambulante behandeling aan mensen met een ernstig psychische klachten of een vermoeden van een risico hierop. De hulpverlening gebeurt via individuele of groepssessies. Een CGG werkt op doorverwijzing.
Een mobiel (crisis)team biedt zorg aan bij je thuis. Ze ondersteunen mensen met ernstige, acute of langdurige psychische problemen. Daarnaast kunnen ze ook ingeschakeld worden bij crisissituaties. Ze werken op doorverwijzing.
Sommige mobiele teams werken aanklampend, waarbij de hulpverlener zelf actief personen opzoekt die geen hulp zoeken of moeilijk aansluiting vinden bij de gewone hulpverlening.
Een psychiatrisch dagziekenhuis biedt enkel overdag een intensieve en gespecialiseerde behandeling gedurende één tot enkele dagen per week. ’s Avonds en in het weekend ga je naar huis. Deze zorg gebeurt vaak op een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis (PAAZ) of in een psychiatrisch ziekenhuis (PZ). Een dagtherapeutisch traject kan enkel op doorverwijzing.
Ambulante verslavingszorg biedt hulp bij problemen met alcohol, drugs of andere verslavingen aan de hand van gesprekken met een hulpverlener. Je kan er rechtstreeks terecht of samen met een hulpverlener contact mee opnemen.
Een ambulant psychosociaal revalidatiecentrum helpt mensen met ernstige psychische problemen om hun dagelijks leven opnieuw op te bouwen. Samen werken ze aan meer zelfstandigheid en aan het opnieuw opnemen van activiteiten zoals wonen, werken, leren, sociale contacten en vrije tijd. Dit kan residentieel (met verblijf) of ambulant (zonder verblijf).
Voor kinderen en jongeren zijn er, naast bovenstaande zorgvormen, ook nog beschikbaar:
Een Centrum voor Ambulante Revalidatie (CAR) bevordert de maatschappelijke inclusie en participatie van personene met een complexe ontwikkelingsstoornis, gehoorstoornis en/of hersenletsel. Concreet helpt het CAR kinderen en jongeren met verschillende moeilijkheden in hun ontwikkeling of functioneren. Verschillende hulpverleners werken samen. Ze doen onderzoek om te begrijpen wat er precies aan de hand is. Ze bieden ook behandeling en begeleiding aan.
(Tijdelijke) opname
⇒ Stap 4 in het getrapt zorgmodel
Soms is een tijdelijke opname of verblijf nodig om tot rust te komen, jezelf te beschermen of beter aan je herstel te werken. Dit wordt residentiële geestelijke gezondheidszorg genoemd. Na doorverwijzing van een huisarts, psycholoog, psychiater of spoeddienst kan je hier terecht voor een korte of langere periode.
Dat kan in:
Een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis (PAAZ) biedt kortdurende psychiatrische zorg voor personen met een dringende en acute zorgnood. Een PAAZ maakt deel uit van een algemeen ziekenhuis, al heeft niet elk ziekenhuis een PAAZ.
Een psychiatrisch ziekenhuis (PZ) of psychiatrisch centrum (PC) biedt intensieve zorg voor mensen met ernstige psychische problemen. Je verblijft er tijdelijk dag en nacht en krijgt er begeleiding en behandeling op maat. Er zijn vaak gespecialiseerde afdelingen zoals psychosezorg, verslavingszorg, ouderenpsychiatrie, moeder-baby units voor moeders met psychische problemen …
Sommige psychiatrische ziekenhuizen (PZ) en psychiatrische centra (PC) hebben ook een specifiek aanbod voor kinderen en jongeren.
Bekijk de Te Gek!?-reportage over een kinderpsychiatrisch ziekenhuis.
Personen met ernstige langdurige psychische problemen kunnen daarnaast bij de volgende zorgvormen terecht:
Een residentieel psychosociaal revalidatiecentrum helpt mensen met ernstige psychische problemen om hun dagelijks leven opnieuw op te bouwen. Samen werken ze aan meer zelfstandigheid en aan het opnieuw opnemen van activiteiten zoals wonen, werken, leren, sociale contacten en vrije tijd. Dit kan residentieel (met verblijf) of ambulant (zonder verblijf).
In een initiatief beschut wonen (IBW) woont een volwassene met een ernstige, langdurige psychische problemen zelfstandig of in een eigen of gedeelde woning, met begeleiding op maat. Ze krijgen ondersteuning bij het zelfstandig wonen. Hulpverleners zijn niet voortdurend aanwezig, maar zijn wel beschikbaar wanneer dat nodig is.
Een psychiatrisch verzorgingstehuis (PVT) ondersteunt volwassenen met ernstige en langdurige psychische problemen die blijvend ondersteuning nodig hebben bij wonen en dagbesteding. Er is 24/7 begeleiding aanwezig.
Forensisch psychiatrische centra (FPC’s) begeleiden mensen met ernstige psychische problemen die een strafbaar feit hebben gepleegd. De focus ligt niet alleen op veiligheid, maar ook op behandeling, herstel en weer aansluiting vinden bij de samenleving. Binnen een FPC werken verschillende hulpverleners intensief samen rond therapie, begeleiding en toekomstperspectief.
Meer weten over wat deze zorgvormen inhouden?
De Te Gek!?-brochure ‘Je weg vinden in de geestelijke gezondheidszorg’ is bedoeld voor iedereen die te maken heeft met psychische klachten: mensen die zelf hulp zoeken, naasten die iemand willen ondersteunen en professionals die hulp zoeken voor cliënten.
Er zijn verschillende vormen van zorg beschikbaar in Vlaanderen: van zelfhulpgroepen, hulplijnen, online hulp, zorg dicht bij of aan huis, tot diensten waar personen (langdurig) verblijven. Toch is het niet eenvoudig om te weten waar je moet beginnen, het zorglandschap is complex. Deze brochure helpt je op weg en geeft je een algemeen overzicht.
Bestel en/of download deze brochure!